İnsan Hakları ve Yapay Zekâ
- 5. Sınıf
Bu beş derslik ünite, öğrencileri yapay zekânın üç temel insan hakkı üzerindeki etkileriyle tanıştırır: ayrımcılığa uğramama, gizlilik ve güvenlik. Öğrenciler önce hak ile ayrıcalık farkını, sonra algoritmik yanlılığı bir okul konumu belirleme etkinliğiyle, dijital ayak izini bir kurgusal kişinin veri profilini analiz ederek, gerçekçi sahte içerik (deepfake) ve yanlış bilgi risklerini bir trafik ışığı sınıflandırmasıyla deneyimler. Dersler boyunca ele aldıkları YZ örneklerini ve vakaları bir 'YZ ve İnsan Hakları Günlüğü'ne kaydederler. Son derste, topladıkları kanıtlardan bir hak seçip bir uluslararası ilkeyle ilişkilendirerek okullarında bir hafta içinde uygulanabilecek somut bir eylem planı tasarlar ve 60 saniyelik bir sunumla savunurlar.
Bu Modülde Ne Var?
İnsan Hakları ve Ayrıcalıklar Öğrenciler aynı şehrin geçmiş ve günümüz fotoğraflarını karşılaştırarak teknolojinin tarih boyunca yeni hak tartışmaları doğurduğunu keşfeder. Sınıfta oluşturulan bir 'Hak-Ayrıcalık' çizgisi üzerinde temiz suya erişim, oy kullanma gibi örnekleri sınıflandırıp gerekçelendirirler. Yapay zekâ ve üretken yapay zekâ kavramlarını öğrenip okulda kurulabilecek bir YZ kural sistemini insana saygı, güvende kalma ve eşitliği destekleme ilkeleri açısından değerlendirirler. Ders, bir 'YZ ve İnsan Hakları Günlüğü' başlatıp 'YZ çağında hangi yeni haklara ihtiyaç duyabiliriz?' sorusuna yanıt yazmakla kapanır.
Ayrımcılığa Uğramama Hakkı Öğrenciler algoritmanın girdi-süreç-çıktı yapısını ve yanlı verinin nasıl yanlı çıktıya yol açtığını öğrenir. 'Okul Konumu' etkinliğinde gruplar aynı veri kartlarını kullanarak yeni bir okul için beş bölgeyi sıralar; farklı grupların farklı önceliklerle farklı sonuçlara ulaşması yanlılık kavramını somutlaştırır. Ardından YZ ile ilişkili vaka örneklerini (çeviri aracı, sosyal medya içerik denetimi, sağlık bakım algoritması, ceza-adalet risk aracı) adalet ve ayrımcılık açısından küçük gruplarda analiz edip günlüklerine işlerler.
Gizlilik Hakkı Öğrenciler önce kişisel gizliliğin kendileri için ne ifade ettiğini tartışır, sonra yapay zekânın veri kümelerinden nasıl öğrendiğini keşfederler. Küçük gruplar, bir yerden başka bir yere taşınmış kurgusal bir kişinin telefon konumu, banka kayıtları ve arama geçmişi gibi dijital ayak izi parçalarını bir araya getirerek onun yaşamındaki değişiklikler hakkında çıkarımlar yapar. Ardından iki farklı veri kullanım politikasını (okul bölgesi ve sosyal medya) insana saygı ilkesi açısından karşılaştırıp oylarlar.
Güvenlik Hakkı Öğrenciler bir uygulamayı güvensiz hissettiren şeyleri tartışarak başlar, yanlış bilgi ve gerçekçi sahte içerik (deepfake) kavramlarını öğrenirler. 'YZ Güvenlik Denetçileri' etkinliğinde gruplar dört senaryoyu (okul yeri öneren YZ sistemi, öğrenme geçmişini hatırlayan sohbet botu, güzellik filtresi, oyuncu davranışlarını analiz eden bir oyun YZ sistemi) yeşil-sarı-kırmızı trafik ışığı sistemiyle değerlendirip kimlerin zarar görebileceğini belirlerler. Ders, her öğrencinin kişisel bir güvenlik kontrol listesi yazmasıyla kapanır.
Eyleme Geçmek Öğrenciler önceki dört derste kullandıkları “YZ ve İnsan Hakları Günlüğü”nü gözden geçirip okullarında en acil gördükleri hakkı (Güvenlik, Gizlilik veya Ayrımcılığa Uğramama) seçerler. Grup olarak seçtikleri hakla eşleşen bir ilkeyi somut bir okul sorununa bağlarlar. Bir hafta içinde uygulanabilir, ölçülebilir bir eylem planı (koruduğu hak, ilke, sorun, eylem, başarı ölçütü) hazırlayıp bunu kanıtlarla destekleyen 60 saniyelik bir sunumla savunur, akranlarını beş ölçüte göre değerlendirirler.
Öğretim Programı Uyumu (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli):
Bu ünite, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin Beceriler Çerçevesi'yle bütünleşik olarak tasarlanmıştır: tarihsel fotoğraf karşılaştırmaları ve 'Hak-Ayrıcalık' çizgisi etkinliğiyle Kavramsal Beceriler kapsamında çözümleme ve sorgulama; okul-konumu ve vaka analizleriyle değerlendirme işletilir. Öğrenciler, algoritmaların toplumsal kapsayıcılık üzerindeki risklerini ve dijital ayak izinin gizlilik boyutlarını sorgulayarak insana ve topluma değer vermek erdemini beş ders boyunca tekrar tekrar deneyimlerler. Eğilimler çerçevesinde merak, soru sorma, şüphe duyma ve eleştirel bakma; Sosyal-Duygusal Öğrenme Becerileri kapsamında öz farkındalık, iletişim, uyum, iş birliği ve sorumlu karar verme geliştirilir. Ünite, Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi'ni somutlaştırarak öğrencilerin kanıta dayalı bir eylem planı tasarlayıp sunmasıyla, insana saygı, güvende kalma ve eşitliği destekleme ilkelerini yerel bir okul sorununa uygulamalarını sağlar.
İlişkili Öğrenme Çıktıları:
1. İnsan Hakları ve Ayrıcalıklar
Yapay Zeka Uygulamaları
YZU.1.1.1. Yapay zekâya ilişkin temel kavramları sorgulayabilme
YZU.1.1.3. Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik-gizlilik önlemlerini yönetebilme
Bilişim Teknolojileri ve Yazılım
BTY.5.1.4. Yapay zekâ ile ilgili temel kavramları ve özellikleri sorgulayabilme
BTY.5.4.1. Bilişim etiği kural ve ilkelerini yorumlayabilme
BTY.5.5.2. Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini yönetebilme
BTY.6.1.2. Bilişim teknolojinin gelecekteki durumlarına yönelik çıkarım yapabilme
2. Ayrımcılığa Uğramama Hakkı
Yapay Zeka Uygulamaları
YZU.1.1.2. Yapay zekânın uygulamalarını sınıflandırabilme
YZU.1.1.3. Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik-gizlilik önlemlerini yönetebilme
Bilişim Teknolojileri ve Yazılım
BTY.5.5.1. Yapay zekâ uygulamalarını sınıflandırabilme
BTY.5.5.2. Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini yönetebilme
BTY.5.4.1. Bilişim etiği kural ve ilkelerini yorumlayabilme
Teknoloji ve Tasarım
TT 7.9.1. Yapay zekâ kavramını, algoritmalarını, avantaj ve dezavantajlarını sorgulayabilme
3. Gizlilik Hakkı
Yapay Zeka Uygulamaları
YZU.1.1.1. Yapay zekâya ilişkin temel kavramları sorgulayabilme
YZU.1.1.3. Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik-gizlilik önlemlerini yönetebilme
Bilişim Teknolojileri ve Yazılım
BTY.5.1.3. Dijital vatandaşlık uygulamalarını sınıflandırabilme
BTY.5.4.2. Dijital ortamlarda gizlilik ve güvenlik önlemlerini yönetebilme
BTY.5.5.2. Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini yönetebilme
BTY.6.4.3. Siber ortamda güvenlik önlemlerini yönetebilme
Teknoloji ve Tasarım
TT 7.9.1. Yapay zekâ kavramını, algoritmalarını, avantaj ve dezavantajlarını sorgulayabilme
4. Güvenlik Hakkı
Yapay Zeka Uygulamaları
YZU.1.1.2. Yapay zekânın uygulamalarını sınıflandırabilme
YZU.1.1.3. Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik-gizlilik önlemlerini yönetebilme
Bilişim Teknolojileri ve Yazılım
BTY.5.1.2. Bilişim teknolojilerinin birey ve toplum üzerindeki etkilerini özetleyebilme
BTY.6.4.3. Siber ortamda güvenlik önlemlerini yönetebilme
BTY.5.4.2. Dijital ortamlarda gizlilik ve güvenlik önlemlerini yönetebilme
Teknoloji ve Tasarım
TT 7.9.1. Yapay zekâ kavramını, algoritmalarını, avantaj ve dezavantajlarını sorgulayabilme
5. Eyleme Geçmek
Yapay Zeka Uygulamaları
YZU.1.1.1. Yapay zekâya ilişkin temel kavramları sorgulayabilme
YZU.1.1.3. Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik-gizlilik önlemlerini yönetebilme
Bilişim Teknolojileri ve Yazılım
BTY.5.4.1. Bilişim etiği kural ve ilkelerini yorumlayabilme
BTY.6.4.3. Siber ortamda güvenlik önlemlerini yönetebilme
Teknoloji ve Tasarım
TT.8.7.1. Günlük hayatta karşılaştığı tasarım problemlerini çözebilme
